بیماری اماس (MS) نوعی بیماری مزمن خودایمنی دستگاه عصبی مرکزی است که با آسیب به میلین (پوشش محافظ اعصاب)، موجب بروز علائمی مانند ضعف عضلانی، مشکلات حرکتی، اختلالات بینایی و خستگی میشود. این بیماری روند طبیعی زندگی فرد را تحت تأثیر قرار میدهد و در برخی موارد، بهتدریج منجر به ایجاد ناتوانیهایی در فرد میشود.
با توجه به پیچیدگی فرایند بیماری، در سالهای اخیر تلاشهای گستردهای برای توسعه روشهای درمانی مؤثر انجام شده است. خوشبختانه، دانشمندان با بهرهگیری از فناوریهای نوین و درک بهتر فرایندهای التهابی و تخریبی مغز و نخاع، به دستاوردهای ارزشمندی دست یافتهاند.
در این مطلب، نگاهی داریم به جدیدترین پیشرفتها در درمان بیماری اماس؛ از داروهای نوظهور گرفته تا روشهای غیردارویی که نویدبخش آیندهای روشنتر برای بیماران است.
داروهای تأییدشده در سالهای اخیر
در سالهای اخیر، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) داروهای مؤثری را برای کنترل حملات بیماری اماس و آهسته کردن پیشرفت بیماری تأیید کرده است که در درمان انوع مختلف اماس کاربرد دارند.
در سال ۲۰۱۷، داروی اُکرلیزومب برای درمان اماس تأیید شد که در ایران نیز با نام تجاری زاکرل در دسترس است. این دارو با هدف قرار دادن نوع خاصی از سلولهای سیستم ایمنی، التهاب و آسیب را در سیستم عصبی کاهش میدهد و برای درمان انواع مختلف اماس کاربرد دارد.
داروی کلادریبین و داروهای جدیدی از دستههای دارویی فوماراتها (دیروکسیمل فومارات و مونو متیل فومارات)، تنظیمکنندههای فعالیت اسفنگوزین-1-فسفات (اوزانیمود، سیپونیمود و پونسیمود) و آنتیبادیهای ضد CD20 (اُفاتوموماب و اُبلیتوکسیمب) نیز در سالهای اخیر تأییدیه گرفتهاند.
داروهای جدید در راهند: امیدهای تازه برای درمان بیماری اماس
در سالهای اخیر، دانشمندان به پیشرفتهای زیادی در زمینه درمان بیماری اماس رسیدهاند. با اینکه اماس هنوز درمان قطعی ندارد، داروهای جدیدی در دست بررسی هستند که روند پیشرفت بیماری را کُند میکنند یا به بهبود برخی علائم کمک میکنند.
یکی از داروهایی که امید زیادی به آن میرود، دارویی بهنام تولبروتینیب (Tolebrutinib) است. این دارو بهصورت خوراکی مصرف میشود و به گروهی از داروها بهنام «مهارکنندههای BTK» تعلق دارد. تولبروتینیب در مطالعات اولیه نشان داده که ممکن است بتواند پیشرفت بیماری را در افرادی که دچار نوع پیشرونده اماس هستند، آهستهتر کند. این خبر بسیار امیدوارکننده است؛ زیرا تابهحال گزینههای درمانی محدودی برای این نوع اماس وجود داشته است.
در کنار تولبروتینیب و دیگر داروهای این دسته (مثل فنبروتینیب و اووبروتینیب)، داروهایی از دیگر دستههای دارویی هم در مرحله آزمایش هستند. برخی از این داروها ممکن است به کاهش التهاب مغز یا محافظت از سلولهای عصبی کمک کنند. محققان بهدنبال داروهایی هستند که نهتنها حملات اماس را کاهش دهند، بلکه از تخریب تدریجی عصبها نیز جلوگیری کنند.
اگرچه این داروها هنوز به مرحله تأیید نهایی نرسیدهاند، روند بررسی آنها از سوی سازمانهای نظارتی مثل FDA درحال انجام است. اگر این داروها ایمن و مؤثر تشخیص داده شوند، در آینده نزدیک به گزینههای درمانی بیماران اماس افزوده خواهند شد.
پیوند سلولهای بنیادی؛ درمان آینده یا واقعیت امروز؟
پیوند سلولهای بنیادی ازجمله سلولهای بنیادی خونساز (HSCT) و سلولهای بنیادی مزانشیمی (MSC) در درمان اماس همواره مورد توجه بوده است. در روش پیوند سلولهای بنیادی خونساز، سیستم ایمنی بدن بیمار از طریق شیمیدرمانی، ضعیف و سپس با سلولهای بنیادی خود بیمار بازسازی میشود. در سالهای اخیر از این روش درمانی برای درمان برخی بیمارانی که به فرمهای مقاوم اماس مبتلا هستند، در چندین کشور اروپایی و آمریکای شمالی استفاده شده است. با وجود محدودیت در ایمنی این روش درمانی و ایجاد عوارض در برخی بیماران، استفاده از سلولهای بنیادی خونساز پیشرفت بیماری را متوقف میکند و علائم بیماری را کاهش میدهد. انتخاب این روش درمانی طبق صلاحدید پزشک معالج انجام میشود و نیازمند دسترسی به مراکز مجرب درمانی است.
سلولهای بنیادی مزانشیمی از مغز استخوان یا بافت چربی گرفته میشوند و با آزادسازی عوامل ضدالتهاب و ترمیمی، به کاهش التهاب و تحریک بازسازی میلین کمک میکنند. پژوهشهای نوین درحال بررسی ایمنی و اثربخشی این نوع پیوند در درمان بیماران اماس است.
ارتباط میکروبیوم روده و اماس
تحقیقات تازه نشان میدهد تعادل باکتریهای روده ممکن است بر سیستم ایمنی، و در نتیجه بروز یا پیشرفت بیماری اماس تأثیر بگذارد. براساس برخی مطالعات اولیه، استفاده از پروبیوتیکها، تغییر رژیم غذایی (مثل رعایت رژیم غذایی مدیترانهای یا پرفیبر) و حتی پیوند میکروبیوم (انتقال باکتریهای رودهای سالم) توانسته است میزان نشانگرهای التهابی را در بدن کاهش دهد و ترکیب میکروبی روده را بهبود بخشد، اما هنوز شواهد محکمی درباره اثر مستقیم این روشها در کاهش علائم یا توقف پیشرفت اماس در دست نیست. پژوهشها در رابطه با اثربخشی این روش درمانی بر کاهش علائم بیماری اماس و کنترل التهاب ادامه دارد.
روشهای مکمل برای درمان بیماری اماس
پیشرفتهای غیردارویی در درمان اماس در سالهای اخیر، تمرکز زیادی بر بهبود کیفیت زندگی، کاهش ناتوانی و حمایت از بازسازی عصبی داشتهاند. این پیشرفتها به چند دسته اصلی تقسیم میشوند.
- توانبخشی عصبی پیشرفته (Neurorehabilitation)
کاردرمانی و فیزیوتراپی هدفمند با کمک فناوریهای نوین مثل واقعیت مجازی (VR)، رباتهای کمک حرکتی (exoskeletons) و سیستمهای تعادلی دیجیتال، به بیماران کمک میکند تعادل، قدرت عضلانی و تحرک خود را حفظ کنند یا بهبود بخشند.
پژوهشها نشان دادهاند تمرینات حرکتی هدفمند میتوانند باعث فعال شدن مجدد مسیرهای عصبی آسیبدیده شوند.
- تحریک مغز با روشهای نوین
تحریک مغناطیسی مغز (rTMS) و تحریک الکتریکی مغز (tDCS) ابزارهایی هستند که بهکمک جریان الکتریکی یا میدان مغناطیسی ملایم، فعالیت بخشهایی از مغز را تقویت میکنند.
این روشها در بهبود علائمی مانند خستگی، افسردگی، یا مشکلات شناختی بیماران اماس نقش دارند و درحال تبدیل شدن به گزینههای مکمل برای درمان هستند.
- حمایت دیجیتال و هوش مصنوعی
استفاده از اپلیکیشنهای موبایل، ساعتهای هوشمند و ابزارهای پوشیدنی برای پایش وضعیت حرکتی، شناختی و احساسی بیماران، کمک میکند درمانها شخصیسازی و زودتر تنظیم شوند.
هوش مصنوعی هم بهکمک تحلیل دادههای فردی، میتواند الگوهای پیشرفت بیماری یا پاسخ به درمان را پیشبینی کند.
درمانهای غیردارویی اماس تنها مکمل درمان دارویی نیستند، بلکه نقش مهمی در کند کردن پیشرفت بیماری، بهبود عملکرد جسمی و ذهنی و افزایش کیفیت زندگی دارند. با پیشرفت فناوری و درک بهتر مغز و سیستم ایمنی، انتظار میرود در سالهای آینده درمانهای غیردارویی دقیقتر، هوشمندتر و مؤثرتر شوند.
درمان بیماری اماس در ایران
درحالحاضر، جامعه پزشکی ایران نیز همپای مراکز بینالمللی، از داروهای جدید و شیوههای نوین برای درمان اماس استفاده میکند. داروهای جدیدی مثل «اُکرلیزومب» و «اوزانیمود» در دسترس بیماران است و پزشکان ایرانی نیز در مطالعات سلولهای بنیادی و رژیمهای دارویی جدید مشارکت فعالی دارند.
درمانهای فعلی بهعنوان درمان قطعی اماس شناخته نمیشوند. هنوز درمان قطعی برای این بیماری در جهان وجود ندارد. رویکردهای فعلی درمانی بیشتر بر کاهش فعالیت بیماری، کند کردن پیشرفت آن، کنترل علائم و بهبود کیفیت زندگی بیماران تمرکز دارد. خوشبختانه، با وجود زیرساختهای علمی، پژوهشی و دارویی در ایران، زمینه برای پیشرفت و بهرهمندی از درمانهای جدید بیماری اماس همگام با پیشرفتهای روز علم پزشکی در جهان فراهم است.
جمعبندی؛ راه طولانی، اما روشن
در سال ۲۰۲۵، شاید هنوز خبری از درمان قطعی اماس در ایران یا جهان نباشد، اما دیگر نمیتوان گفت که مسیر تاریک است. داروهای جدید و پیشرفتهای چشمگیر در درمانهای دارویی و غیردارویی، خبر از آیندهای روشنتر میدهند.
بااینحال، نکته مهم اینجاست که درمان موفق تنها به رویکردهای دارویی محدود نمیشود؛ آموزش درست، همراهی مستمر و پشتیبانی تخصصی، نقش مهمی در مدیریت این بیماری ایفا میکنند.
واحد ارکیدلایف، به عنوان مرکز تخصصی حمایت از بیمار، با هدف پشتیبانی، افزایش آگاهی و اطلاعرسانی صحیح در زمینه مصرف بهینه داروها فعالیت میکند. این واحد با بهرهگیری از کارشناسان مجرب و دلسوز، به صورت ۲۴ ساعته آماده پاسخگویی به سوالات، دغدغهها و نیازهای مصرفکنندگان داروهای تحت فروش و بازاریابی شرکت ارکیدفارمد است.
کارشناسان ارکیدلایف با ارائه خدمات پشتیبانی تلفنی شبانهروزی، در زمینههای زیر همراه بیماران عزیز هستند:
آگاهیبخشی درباره محصولات و نحوه مصرف صحیح آنها
راهنمایی بیماران در خصوص قیمت و نحوه تهیه محصولات
ارائه مشاوره بیمهای برای آغاز و ادامه روند درمان
ارکیدلایف با تکیه بر تجربه و دانش روز، پس از تجویز دارو توسط پزشک، همواره در کنار بیماران باقی میماند و آنها را تا انتهای مسیر درمان همراهی میکند. در صورت نیاز به راهنمایی بیشتر، دریافت اطلاعات تکمیلی درباره داروها، مشاوره بیمهای یا استفاده از سایر خدمات ارکیدلایف، کارشناسان این واحد همواره آماده پاسخگویی به شما هستند.